وان استاپ بریکمجله آموزشی
عیب یابی حرفه ای ترمز خودرو
عیب یابی حرفه ای ترمز به چه معناست ؟
عیب‌یابی حرفه‌ای ترمز، صرفاً پیدا کردن قطعه خراب و تعویض آن نیست؛ بلکه فرایندی است که در آن تعمیرکار ابتدا شکایت مشتری را دقیق ثبت می‌کند، سپس عیب را در شرایط کنترل‌شده بازتولید
می‌کند و با بازدید، اندازه‌گیری و مقایسه، علت اصلی را از نشانه‌های ظاهری جدا می‌سازد. این مرحله در واقع ادامه دقیق‌ترِ عیب‌یابی اولیه ترمز است و کمک می‌کند منشأ واقعی ایراد پیش از هرگونه تعویض قطعه مشخص شود. برای مثال، صدای سوت، داغ شدن رینگ یا سایش نامتقارن لنت، خودِ عیب نهایی نیستند؛ این علائم می‌توانند به گیر کردن کالیپر، ایراد پین راهنما، آلودگی سطح توپی، مشکل دیسک، شلنگ ترمز یا خطای نصب مربوط باشند. در این روش، تعویض لنت یا دیسک تنها زمانی انجام می‌شود که علت و اثر آن با شواهد فنی تأیید شده باشد.
ایمنی پیش از شروع عیب یابی :
پیش از هرگونه بازدید، خودرو باید روی بالابر یا جک و خرک استاندارد مهار شود و وضعیت داغی
مجموعه چرخ کنترل گردد. دیسک، کالیپر و رینگ پس از ترمزگیری می‌توانند دمای بالایی داشته باشند؛ بنابراین بررسی حرارتی باید با دماسنج مناسب انجام شود و نباید با دست انجام گیرد. کالیپر بازشده نباید از شلنگ ترمز آویزان بماند، زیرا به شلنگ آسیب وارد می‌کند. همچنین باید از تماس روغن، گریس، اسپری‌های نامناسب و آلودگی با سطح اصطکاکی لنت و دیسک جلوگیری شود. پیچ‌های چرخ، کالیپر و پایه کالیپر نیز در زمان مونتاژ باید با گشتاور و ترتیب اعلام‌شده توسط سازنده بسته شوند.
مسیر استاندارد عیب یابی ترمز :
یک مسیر حرفه‌ای و قابل تکرار برای عیب‌یابی از چهار مرحله اصلی تشکیل می‌شود: دریافت شرح دقیق مشکل از مشتری، بازتولید عیب در تست کنترل‌شده، بازدید و اندازه‌گیری اجزای مرتبط، و در نهایت تست تأیید پس از تعمیر. این ترتیب اهمیت زیادی دارد، زیرا باز کردن سریع مجموعه ترمز بدون شناخت شرایط ایجاد عیب، ممکن است اطلاعات ارزشمند را از بین ببرد. تعمیرکار باید مشخص کند عیب در حالت سرد یا گرم، با ترمزگیری سبک یا شدید، در دنده عقب، پس از عبور از دست‌انداز یا بعد از تعویض قطعه ایجاد می‌شود. سپس یافته‌ها را با وضعیت لنت، دیسک، کالیپر، جلوبندی، مدار هیدرولیک و داده‌های دیاگ تطبیق دهد.
ثبت شکایت مشتری و بازتولید عیب
قبل از شروع کار باید از مشتری پرسیده شود صدا یا لرزش از چه زمانی آغاز شده، در چه سرعتی ظاهر می‌شود، در زمان رها کردن پدال نیز وجود دارد یا فقط هنگام ترمزگیری، و آیا پس از تعویض لنت، دیسک یا تعمیر جلوبندی رخ داده است. کشیده شدن خودرو، تغییر حس پدال، بوی سوختگی، روشن شدن چراغ هشدار و داغ شدن یک چرخ نیز باید ثبت شود. در تست رانندگی، تعمیرکار باید بدون ایجاد خطر، همان شرایط گزارش‌شده را بازسازی کند و محل، شدت و زمان وقوع عیب را مشخص کند. این مرحله از تشخیص‌های حدسی جلوگیری می‌کند و مانع می‌شود یک صدای جلوبندی یا بلبرینگ، به اشتباه به لنت و دیسک نسبت داده شود.
بازدید اولیه پیش از بازکردن مجموعه ترمز
پیش از باز کردن چرخ، وضعیت ظاهری رینگ، تایر، شلنگ ترمز، گردگیرهای کالیپر و آثار نشتی باید کنترل شود. پس از بالا بردن خودرو، چرخ باید از نظر چرخش آزاد، صدای غیرعادی و لقی بررسی شود. مقایسه دمای چرخ‌های یک محور پس از تست کوتاه نیز می‌تواند سرنخ مهمی از درگیری مداوم ترمز بدهد. سطح روغن ترمز، وضعیت چراغ هشدار، وجود نشتی در اطراف پمپ ترمز و مسیر لوله‌ها نیز باید در همین مرحله دیده شود. بازدید اولیه جای اندازه‌گیری را نمی‌گیرد، اما مسیر ادامه کار را مشخص می‌کند و کمک می‌کند باز شدن مجموعه ترمز با هدف روشن انجام شود.
بررسی لنت ترمز و خواندن الگوی سایش
لنت‌ها باید همیشه به‌صورت جفت روی یک محور و با مقایسه لنت داخلی و بیرونی بررسی شوند. اختلاف ضخامت میان لنت‌های یک کالیپر یا میان دو چرخ یک محور، سرنخ مهمی از عملکرد نامناسب کالیپر و مکانیزم شناور آن است. علاوه بر ضخامت، سطح لنت از نظر شیشه‌شدن، ترک، خردشدگی لبه، جداشدن مواد اصطکاکی، آلودگی به روغن یا گریس و تغییر رنگ ناشی از حرارت باید بررسی شود. سایش غیرعادی را نباید فقط با تعویض لنت برطرف‌شده تلقی کرد؛ اگر علت حرکت نامناسب لنت، گیر کردن پیستون، خرابی پین راهنما یا داغی بیش از حد اصلاح نشود، لنت جدید نیز همان الگوی خرابی را تکرار خواهد کرد.
عیب یابی کالیپر ، پیستون و پین های راهنما
در کالیپرهای شناور، حرکت آزاد پین‌های راهنما و حرکت صحیح بدنه کالیپر برای توزیع یکنواخت نیروی ترمز ضروری است. پین خشک، خورده‌شده یا دارای گردگیر پاره می‌تواند باعث شود یک لنت سریع‌تر مصرف شود و چرخ داغ کند. پیستون کالیپر نیز باید از نظر پارگی گردگیر، خوردگی، گیر کردن و بازگشت غیرعادی بررسی شود. لنت باید در محل نشستن خود روی پایه کالیپر آزادانه حرکت کند و زنگ‌زدگی یا فرسودگی پایه نباید مانع این حرکت شود. در کالیپرهای عقب، مکانیزم ترمز دستی یا `EPB` نیز باید جداگانه ارزیابی شود؛ زیرا گیر کردن آن ممکن است به درگیری دائم ترمز و افزایش دمای چرخ منجر شود.
بررسی دیسک ترمز ، توپی و درصورت لزوم اندازه گیری های ضروری
بازدید دیسک فقط با نگاه کردن کافی نیست. ضخامت دیسک باید با میکرومتر و در چند نقطه از مسیر تماس لنت اندازه‌گیری شود و با حداقل ضخامت مجاز همان خودرو مقایسه گردد. در این فرآیند، برای اطمینان از سلامت دیسک، انجام تست دیسک ترمز بسیار حیاتی است. اختلاف ضخامت مؤثر دیسک یا DTVDTV، لنگی جانبی، وجود شیارهای عمیق، نقاط داغ، ترک و خوردگی داخلی باید ثبت شود. هنگام اندازه‌گیری لنگی، تمیزی سطح تماس توپی و دیسک اهمیت زیادی دارد؛ زنگ‌زدگی، براده یا آلودگی بین این دو سطح می‌تواند نتیجه اندازه‌گیری و رفتار دیسک را تغییر دهد. همچنین لقی بلبرینگ چرخ، وضعیت توپی و گشتاور پیچ‌های چرخ باید بررسی شود، زیرا این موارد می‌توانند لرزش و مشکل نصب ایجاد کنند.
عیب یابی صدای ترمز
برای تشخیص صدای ترمز باید ابتدا نوع صدا مشخص شود: سوت یا جیغ، خرخر، کشیده شدن فلز به فلز، تق‌تق، لق‌لق یا صدای ساییدگی بدون فشار دادن پدال. سوت معمولاً با ارتعاش مجموعه لنت، دیسک و قطعات نصب مرتبط است و ممکن است به شیم، فنر، کیفیت سطح دیسک، لبه دیسک، شیشه‌شدن لنت یا نصب نادرست مربوط باشد. صدای خشن و فلزی می‌تواند نشانه اتمام لنت، تماس صفحه پشت لنت با دیسک، جسم خارجی یا محافظ دیسک خم‌شده باشد. صداهای تق‌تق نیز اغلب به لقی لنت، فنرهای نگهدارنده، پین‌ها یا اجزای جلوبندی مربوط می‌شوند. عیب‌یابی صحیح صدا نیازمند توجه به زمان و شرایط ایجاد آن است.
عیب یابی لرزش فرمان و ضربات پدال
لرزش فرمان هنگام ترمزگیری معمولاً به تغییرات نیروی ترمز در چرخ‌های جلو مربوط است، اما نباید به‌صورت خودکار آن را «تاب دیسک» نامید. اختلاف ضخامت دیسک، لنگی جانبی، انتقال نامنظم مواد اصطکاکی به سطح دیسک، آلودگی سطح توپی، گشتاور نامناسب پیچ‌های چرخ و ایرادهای مرتبط با بلبرینگ می‌توانند در این پدیده نقش داشته باشند. از سوی دیگر، لقی بوش‌ها، سیبک‌ها، فرمان و اجزای جلوبندی ممکن است لرزش موجود را به فرمان منتقل یا تشدید کند. تعمیرکار باید تفاوت میان لرزش فرمان، ضربان پدال و لرزش ناشی از بالانس چرخ را مشخص کند و سپس با ساعت اندازه‌گیری و میکرومتر، وضعیت دیسک و توپی را تأیید کند.
عیب یابی داغ شدن چرخ و درگیری مداوم ترمز
اگر یک رینگ یا مجموعه چرخ نسبت به سمت دیگر به‌طور محسوسی داغ‌تر است، ابتدا باید احتمال درگیری مداوم ترمز بررسی شود. گیر کردن پیستون، خشک شدن پین راهنما، گیر
کردن لنت در پایه، خرابی مکانیزم ترمز دستی، ایراد در `EPB` یا حتی حبس فشار به‌علت مشکل شلنگ ترمز می‌تواند باعث باقی ماندن فشار یا تماس لنت با دیسک شود. برای تشخیص، مقایسه دمای دو سمت، بررسی چرخش آزاد چرخ، وضعیت لنت‌ها و حرکت کالیپر اهمیت دارد. داغی بیش از حد فقط باعث مصرف سریع لنت نمی‌شود؛ می‌تواند به تغییر خواص سطح لنت و دیسک، افت عملکرد، آسیب به گردگیرها، گریس بلبرینگ و روغن ترمز نیز منجر شود.
عیب یابی مدار هیدورلیک و اسفنجی پدال ترمز
پدال نرم یا اسفنجی می‌تواند ناشی از وجود هوا در مدار، نشتی خارجی، افت سطح روغن، نشتی داخلی پمپ ترمز، مشکل در مدار عقب یا ایراد در روش هواگیری باشد. تشخیص باید با بررسی سطح روغن، کنترل نشتی در پمپ، لوله‌ها، شلنگ‌ها، کالیپرها و سیلندرهای چرخ آغاز شود. پایین رفتن تدریجی پدال با فشار ثابت نیز باید به‌عنوان یک نشانه مهم ثبت شود و با تست‌های مناسب، احتمال نشتی داخلی یا خارجی بررسی گردد. در خودروهای مجهز به `ABS`، روش هواگیری ممکن است به فعال‌سازی پمپ یا شیرهای هیدرولیکی با دستگاه دیاگ نیاز داشته باشد؛ بنابراین انجام هواگیری بدون توجه به دستورالعمل خودرو می‌تواند نتیجه ناقص ایجاد کند.
عیب یابی چوب شدن پدال و بوستر ترمز
سفت شدن غیرعادی پدال معمولاً به کاهش نیروی کمکی بوستر مربوط است، نه به سخت‌تر شدن لنت. در خودروهای دارای بوستر خلأ، باید وضعیت شلنگ خلأ، سوپاپ یک‌طرفه، نشتی مسیر و منبع خلأ بررسی شود. در خودروهای دیزلی، توربوشارژ یا برخی خودروهای مدرن، عملکرد پمپ وکیوم و مدار کنترل آن نیز اهمیت دارد. یک آزمون اولیه می‌تواند تغییر حس پدال هنگام روشن شدن موتور را بررسی کند، اما تشخیص نهایی نباید فقط بر همان آزمون تکیه داشته باشد. اگر پدال سفت همراه با افت قدرت ترمزگیری است، باید خودرو با اولویت بالا بررسی شود، زیرا راننده برای رسیدن به ترمز مؤثر به نیروی بیشتری نیاز خواهد داشت.
عیب یابی ترمز کاسه ای عقب
در خودروهای دارای ترمز کاسه‌ای عقب، بررسی فقط به ضخامت کفشک محدود نمی‌شود. وضعیت کاسه از نظر خط، بیضی شدن، لبه و خوردگی، عملکرد سیلندر چرخ از نظر نشتی و گیر کردن، سلامت فنرها و اهرم‌ها، تنظیم‌کننده خودکار و مکانیزم ترمز دستی باید بررسی شود. گرد و غبار زیاد، آلودگی روغنی و حرکت نامناسب کفشک‌ها می‌تواند نیروی ترمز را نامتعادل کند یا باعث قفل شدن یک چرخ عقب شود. پس از تعمیر، عملکرد ترمز دستی و تفاوت نیروی ترمز دو چرخ عقب باید ارزیابی شود. در صورت دسترسی به دستگاه تست ترمز، مقایسه نیروی دو سمت، یکی از دقیق‌ترین روش‌ها برای کنترل نتیجه تعمیر است.
عیب یابی ترمز دستی و ترمز پارک برقی
در ترمز دستی مکانیکی، کورس زیاد اهرم، آزاد نشدن کامل کابل، گیر کردن کابل، خرابی اهرم کالیپر یا تنظیم نبودن کفشک‌های داخلی دیسک باید بررسی شود. در خودروهای مجهز به `EPB`، ورود سیستم به حالت سرویس پیش از عقب بردن پیستون یا تعویض لنت ضروری است و انجام کار بدون رعایت این مرحله می‌تواند به موتور یا گیربکس عملگر آسیب بزند. پس از مونتاژ، باید تنظیم یا کالیبراسیون لازم طبق دستورالعمل خودرو انجام شود و آزاد شدن کامل ترمز در هر دو سمت بررسی گردد. روشن شدن چراغ هشدار پس از تعمیر `EPB` نباید صرفاً با پاک کردن خطا پایان یابد؛ علت خطا باید در مکانیزم، سوکت، سیم‌کشی یا داده‌های سیستم بررسی شود.
عیب یابی ای بی اس و ای بی دی
در عیب‌یابی سامانه‌های الکترونیکی ترمز، خواندن خطا فقط نقطه شروع است. تعمیرکار باید علاوه بر کد خطا، داده زنده سرعت چرخ‌ها، وضعیت سوکت‌ها، سیم‌کشی، تغذیه و زمین را بررسی کند. اختلاف غیرعادی در سرعت یک چرخ می‌تواند از سنسور، رینگ دندانه‌دار، حلقه مغناطیسی بلبرینگ، فاصله نامناسب سنسور یا خرابی دسته‌سیم ناشی شود. در عیب‌های هیدرولیکی `ABS` نیز باید میان خطای سنسور، ایراد بلوک هیدرولیک، عملکرد پمپ و مشکل مدار پایه ترمز تفکیک ایجاد شود. تعویض یک قطعه بدون بررسی داده‌های واقعی و شرایط بروز خطا، احتمال تکرار خرابی و هزینه غیرضروری را بالا می‌برد.
ابزارهای ضروری برای عیب یابی حرفه ای
برای عیب‌یابی قابل اعتماد، ابزار اندازه‌گیری به اندازه تجربه اهمیت دارد. دستگاه دیاگ برای خواندن خطا و مشاهده داده زنده، ساعت اندازه‌گیری و پایه آن برای کنترل لنگی، میکرومتر برای سنجش ضخامت دیسک، گیج ضخامت لنت، دماسنج لیزری برای مقایسه حرارت چرخ‌ها، دستگاه تست روغن ترمز، تجهیزات هواگیری، آچار ترک‌متر، ابزار مناسب جمع‌کردن پیستون و در صورت نیاز فشارسنج مدار ترمز، از ابزارهای اصلی هستند. ابزارها باید به‌درستی استفاده و در صورت لزوم کالیبره شوند. اندازه‌گیری بدون رعایت روش درست، می‌تواند همان‌قدر گمراه‌کننده باشد که عیب‌یابی بدون ابزار.
خطای رایج در عیب یابی و تعمیر
از خطاهای متداول می‌توان به تعویض لنت بدون سرویس پین‌ها و بررسی پیستون، نصب دیسک جدید روی توپی زنگ‌زده، بستن پیچ چرخ بدون ترک‌متر، استفاده از گریس نامناسب در نقاط تماس، تراش یا استفاده مجدد از دیسک بدون کنترل حداقل ضخامت و تعویض یک‌طرفه قطعات یک محور اشاره کرد. این خطاها ممکن است در ابتدا مشکل را پنهان کنند، اما اغلب به بازگشت صدا، سایش نامتقارن یا بروز لرزش دیسک ترمز منجر می‌شوند. اصل حرفه‌ای این است که هر قطعه تعویض‌شده باید با دلیل قابل مشاهده یا اندازه‌گیری‌شده همراه باشد و نتیجه تعمیر نیز با تست نهایی تأیید شود.
تست نهایی پس از تعمیر
پس از اتمام تعمیر، ابتدا باید سطح روغن ترمز، نشتی‌ها، وضعیت گردگیرها و گشتاور پیچ‌های چرخ و کالیپر کنترل شود. پیش از حرکت، پدال باید چند بار فشرده شود تا لنت‌ها در موقعیت کاری خود قرار گیرند. سپس با یک تست کوتاه و کم‌خطر، حس پدال، کشیده شدن خودرو، صدا، لرزش و عملکرد ترمز دستی یا `EPB` ارزیابی می‌شود. در خودروهای دارای چراغ هشدار یا خطای ثبت‌شده، باید پس از رفع علت، خطا پاک و عملکرد سیستم دوباره کنترل شود. اگر لنت یا دیسک جدید نصب شده است، دستورالعمل آب‌بندی صحیح باید به مشتری توضیح داده شود تا احتمال انتقال نامنظم مواد اصطکاکی، صدا و افت عملکرد در روزهای نخست کاهش یابد.